Nhật Bản dự kiến ra mắt ETF tiền điện tử giao ngay: Tổng quan về tình hình thị trường, chuyển hướng quản lý và tác động thực thi

Viết bài: FinTax

1. Mở đầu

Trong năm qua, ETF giao ngay tiền điện tử đã lần lượt ra mắt tại nhiều thị trường, kết nối tài sản số với hệ thống tài chính truyền thống ngày càng trực tiếp hơn. Theo báo Nhật Bản, Cơ quan Tài chính Nhật Bản (FSA) dự kiến sửa đổi Thông tư thi hành Luật Quỹ Đầu tư và Công ty Đầu tư (Luật về Quỹ Đầu tư và Công ty Đầu tư, gọi tắt là “投信法”) để đưa tài sản số vào phạm vi các tài sản đặc thù có thể đầu tư trong quỹ đầu tư. FSA dự kiến sẽ trình dự luật lên Quốc hội sớm nhất vào năm 2026. Nếu dự luật được thông qua, các sản phẩm ETF giao ngay tiền điện tử liên quan có thể sẽ được niêm yết và giao dịch tại Nhật Bản sớm nhất vào năm 2028, quy mô tài sản dự kiến đạt hàng nghìn tỷ yên, đồng thời thúc đẩy các công ty chứng khoán, sàn giao dịch và các dịch vụ đi kèm ra đời. Tuy nhiên, từ tháng 4 năm ngoái, trong tài liệu thảo luận về hệ thống quản lý tiền điện tử (Examination of the Regulatory Systems Related to Cryptoassets, gọi tắt là “tài liệu thảo luận”), FSA đã rõ ràng chỉ ra rằng, trong khung pháp lý hiện hành, ETF chủ yếu đầu tư vào tài sản số không thể thành lập. Hiện nay, khi các cuộc thảo luận về quản lý tiếp tục tiến triển, tín hiệu về xu hướng chính sách của FSA đang dần rõ nét hơn.

Sự chuyển đổi thái độ của FSA phản ánh những xu hướng quản lý nào của Nhật Bản hiện nay? Nhật Bản còn cần vượt qua những rào cản nào để ra mắt giao dịch ETF giao ngay tiền điện tử, cơ hội thị trường và các yêu cầu tuân thủ sẽ cùng nhau nâng cấp như thế nào? Bài viết sẽ bắt đầu từ việc giới thiệu cơ chế cơ bản của ETF giao ngay tiền điện tử và sự khác biệt chính với các sản phẩm hợp đồng tương lai; phân tích xu hướng quản lý phản ánh trong tài liệu thảo luận và các diễn biến gần đây; đồng thời dự đoán tác động của sự phát triển chính sách này đến hệ sinh thái thị trường tiền điện tử Nhật Bản, hoạt động của các tổ chức tài chính và nhận diện, bảo vệ rủi ro của nhà đầu tư.

2. ETF giao ngay tiền điện tử là gì: Khái niệm và các loại

2.1 Khái niệm cơ bản

ETP (Exchange Traded Product) là thuật ngữ chung cho các sản phẩm giao dịch trên sàn, trong đó ETF (Exchange Traded Funds) là loại phổ biến nhất dưới dạng quỹ đầu tư. Ở các khu vực pháp lý khác nhau, sản phẩm giao ngay tiền điện tử có thể không gọi là ETF, nhưng do trải nghiệm giao dịch và nhận thức của nhà đầu tư gần giống ETF, thị trường thường gọi là ETF giao ngay tiền điện tử. ETF giao ngay tiền điện tử thường đề cập đến sản phẩm có tài sản nền tảng thực sự là tiền điện tử, qua đó mở rộng tiếp xúc với giá trị của chúng. Sản phẩm giao ngay giúp việc giao dịch và nắm giữ thuận tiện hơn, nhưng không loại bỏ các rủi ro như biến động giá, gian lận và thao túng thị trường. Khi nhà đầu tư chuyển từ ví tự quản sang sản phẩm niêm yết trên sàn, cấu trúc rủi ro sẽ thay đổi, nhưng biến số trực tiếp nhất vẫn là sự biến động của giá.

Để hiểu ETF giao ngay tiền điện tử, cần xem nó như một chuỗi liên kết hoàn chỉnh.

Thứ nhất là đối tượng, định giá: Thông thường, giá trị ròng của sản phẩm dựa trên giá thị trường giao ngay hoặc chỉ số xác định, nhưng tần suất tính giá, nguồn định giá và cách xử lý trong các tình huống cực đoan sẽ ảnh hưởng đến khả năng theo dõi và trải nghiệm đầu tư.

Thứ hai là quản lý tài sản: Tài sản nền tảng của ETF giao ngay tiền điện tử cần được đặt trong hệ thống quản lý hợp pháp, việc giữ khoá riêng, tỷ lệ lưu trữ lạnh, quyền truy cập và các biện pháp kiểm toán là các yếu tố then chốt trong kiểm soát rủi ro, thường do các tổ chức quản lý có giám sát đảm nhiệm.

Thứ ba là cơ chế mua bán, rút vốn và các nhà tham gia ủy quyền: Các nhà tham gia ủy quyền thực hiện mua bán, rút vốn trong thị trường cấp 1 và giao dịch trên cấp 2 để thực hiện lợi nhuận chênh lệch, giúp thu hẹp chênh lệch giá và ảnh hưởng đến thanh khoản; trong các giai đoạn biến động mạnh, chênh lệch giá và ma sát giao dịch dễ bị mở rộng hơn.

Thứ tư là chi phí giao dịch: Giao dịch ETF giao ngay tiền điện tử cần xem xét các yếu tố như chênh lệch giá, tác động giao dịch, khác biệt về thuế ở các thị trường khác nhau.

2.2 Các loại: Giao ngay, hợp đồng tương lai, loại khác

Trong lĩnh vực đầu tư, các sản phẩm nội thị liên quan đến tiền điện tử thường được phân loại dựa trên công cụ nắm giữ chính, phổ biến nhất là ETF nắm giữ giao ngay và ETF dựa trên hợp đồng tương lai. ETF giao ngay Bitcoin và Ethereum thường thông qua việc nắm giữ trực tiếp tài sản số để liên kết với giá của chúng; còn ETF hợp đồng tương lai thì nắm giữ các hợp đồng tương lai dựa trên tài sản số đó.

ETF giao ngay (Spot ETF) là quỹ mở hoặc các sản phẩm giao dịch tương tự niêm yết trên sàn, được tạo lập và rút vốn qua cơ chế nhà tham gia ủy quyền, nhằm theo dõi hiệu suất giá của đối tượng cụ thể, chủ yếu bằng cách trực tiếp nắm giữ và quản lý các tài sản giao ngay của đối tượng đó, tính giá trị ròng dựa trên giá trị hợp lý của các tài sản này. ETF giao ngay có thể nắm giữ một tài sản đơn lẻ hoặc nhiều tài sản trong rổ. ETF giao ngay đơn tài sản thường nắm giữ một loại tài sản số như BTC, ETH; còn ETF giao ngay đa tài sản theo chỉ số hoặc quy tắc tổ hợp, phân tán rủi ro của từng tài sản đơn lẻ. Phù hợp với nhà đầu tư muốn theo dõi giá của tài sản số qua tài khoản chứng khoán truyền thống, không muốn tự quản lý ví, khoá riêng, nhưng giá của tài sản nền tảng vẫn ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị ròng của sản phẩm.

ETF hợp đồng tương lai sử dụng hợp đồng tương lai của tài sản số làm công cụ nắm giữ chính, phát hành các chứng khoán có thể giao dịch công khai, giúp nhà đầu tư liên kết với biến động giá của hợp đồng tương lai Bitcoin. Do hợp đồng đáo hạn, cơ chế đổi tháng, nhà đầu tư cần chú ý đến rủi ro lệch giá do gia hạn hợp đồng. Trước khi có phê duyệt cho sản phẩm giao ngay, thị trường Mỹ đã có ETF chiến lược Bitcoin của ProShares.

Ngoài ra, các sản phẩm nội thị liên quan đến tiền điện tử còn phân loại theo đối tượng theo dõi thành loại đơn tài sản hoặc theo chỉ số, rổ; theo loại tài sản nền tảng thành tiền điện tử hoặc cổ phiếu chuỗi cung ứng. Các sản phẩm đòn bẩy, ngược chiều và chiến lược một phần có cơ chế phức tạp hơn, thường reset hàng ngày, phụ thuộc nhiều vào đường đi, phù hợp với nhóm nhà đầu tư hẹp hơn.

Bảng 1 Phân loại sản phẩm ETF theo các tiêu chí

3 Từ phủ nhận đến thúc đẩy: Thay đổi thái độ quản lý của Nhật Bản về tiền điện tử

3.1 Ảnh hưởng từ cấu trúc thị trường và cạnh tranh quốc tế

Các tín hiệu tích cực từ FSA về ETF giao ngay tiền điện tử trái ngược rõ rệt với thái độ thận trọng trước đó. Sự chuyển đổi gần như 180° này phản ánh cả sự thay đổi trong cấu trúc thị trường nội địa Nhật Bản lẫn thúc đẩy từ cạnh tranh quốc tế.

Về thị trường tiền điện tử nội địa Nhật, trước đây, các quy định về tiền điện tử chủ yếu tập trung vào tính chất thanh toán, bao gồm quy định về sàn giao dịch, quản lý tài sản khách hàng, giám sát biến động giá. Từ năm 2025 trở đi, Nhật Bản đã bắt đầu cập nhật chính sách và pháp luật nhằm chính thức đưa tiền điện tử từ vai trò là phương tiện thanh toán ra khỏi rìa, trở thành một phần của hệ thống tài chính chính thống. Về vị trí pháp lý, FSA đề xuất chuyển quản lý tiền điện tử từ Luật Dịch vụ Thanh toán (PSA) sang Luật Giao dịch Chứng khoán (FIEA) vào tháng 12 năm ngoái, để xem tiền điện tử như một sản phẩm tài chính, tiến gần hơn đến chứng khoán. Về mặt thuế, Nhật Bản cũng đã công bố kế hoạch cải cách thuế năm 2026, dự kiến giảm thuế suất thu nhập từ tiền điện tử từ 55% xuống còn 20%, theo dạng thuế riêng biệt. Các chính sách này, cùng với các điều chỉnh dự kiến trong tương lai, tạo nền tảng thể chế cho việc thương mại hóa các sản phẩm tài chính từ tiền điện tử, mở ra không gian cho thị trường ETF giao ngay tiền điện tử.

Thứ hai, cạnh tranh và đối chiếu quy định quốc tế cũng là động lực thúc đẩy. Sau khi các sản phẩm Bitcoin giao ngay của Mỹ gia nhập thị trường chính thống, chuỗi dịch vụ và tuân thủ quy định đã nhanh chóng hoàn thiện. Đối với Nhật Bản, điều này không chỉ liên quan đến cung cấp sản phẩm cho nhà đầu tư mà còn ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của trung tâm tài chính và sức hút của thị trường vốn: nếu Nhật Bản lâu dài vắng bóng các sản phẩm tuân thủ, dòng tiền và dịch vụ chất lượng cao sẽ chảy ra ngoài, các tổ chức tài chính trong nước cũng thiếu cơ hội tích lũy kinh nghiệm trong môi trường quản lý phù hợp.

Cuối cùng, thái độ trong tài liệu thảo luận của FSA trước đây không hoàn toàn phủ nhận ETF giao ngay tiền điện tử, mà nhấn mạnh rằng, hiện tại, hệ thống pháp lý chưa đủ khả năng để triển khai. Tuy nhiên, sự thay đổi trong môi trường thị trường và cấu trúc quản lý vẫn còn nhiều dư địa điều chỉnh. FSA thừa nhận rằng, tiền điện tử đã thể hiện rõ tính chất đầu tư mạnh mẽ trong thực tiễn, và việc xây dựng các công cụ quản lý phù hợp là rất cần thiết. Do đó, tài liệu thảo luận đề xuất hai hướng phân loại quản lý đối với các loại tài sản:

Thứ nhất là tài sản tiền điện tử phục vụ huy động vốn, chủ yếu là token dùng để huy động dự án hoặc có chức năng tiện ích (Utility), trọng tâm quản lý là yêu cầu công bố thông tin rõ ràng của nhà phát hành, minh bạch về mục đích sử dụng vốn, tiến trình dự án;

Thứ hai là tài sản tiền điện tử không phục vụ huy động vốn, như BTC, ETH, do không có chủ thể phát hành đơn lẻ, trọng tâm quản lý sẽ chuyển sang tính công bằng của các giao dịch.

3.2 So sánh quy trình quản lý ETF giao ngay tiền điện tử ở nước ngoài

Dựa trên kinh nghiệm toàn cầu, Mỹ, EU và Anh đại diện cho ba hướng tiếp cận khác nhau trong quản lý ETF giao ngay tiền điện tử: Mỹ cho phép các sản phẩm giao ngay vào thị trường chính thống, đồng thời tăng cường quy định, công bố thông tin và giám sát thị trường; EU nhấn mạnh khung pháp lý trước, qua việc xây dựng hệ thống thống nhất để giảm thiểu khả năng trốn tránh quy định; Anh lâu nay chủ yếu bảo vệ người tiêu dùng, hạn chế khả năng tiếp cận các sản phẩm rủi ro cao, sau đó mới thảo luận về mở rộng hay điều chỉnh giới hạn trong điều kiện tăng cường công bố thông tin và quản lý rủi ro. Với các đặc điểm khác nhau này, Nhật Bản trong tương lai có thể chọn con đường trung gian, mở cửa nhưng vẫn kiểm soát chặt chẽ: vừa đưa các sản phẩm tuân thủ vào thị trường, vừa tăng cường công bố, quản lý phù hợp và chống gian lận để nâng cao khả năng quản lý và bảo vệ nhà đầu tư.

Bảng 2 So sánh quy trình quản lý ETF giao ngay tiền điện tử theo các khu vực pháp lý toàn cầu

4. Dự đoán tác động của việc ra mắt ETF giao ngay tiền điện tử tại Nhật Bản

4.1 Tình hình thị trường Nhật Bản hiện tại

Thị trường tiền điện tử Nhật Bản đã mở rộng rõ rệt trong những năm gần đây. Tính đến tháng 7 năm 2025, có khoảng 13,2 triệu tài khoản giao dịch tiền điện tử trong nước, dù ít hơn so với tài khoản chứng khoán, nhưng vẫn còn tiềm năng tăng trưởng; tổng giá trị tài sản số do nhà đầu tư nắm giữ đạt đỉnh khoảng 5 nghìn tỷ yên vào tháng 7 năm 2025, sau đó giảm nhẹ còn khoảng 4,9 nghìn tỷ yên vào tháng 9 do biến động thị trường, nhưng xu hướng chung vẫn tăng, phản ánh trong bối cảnh lạm phát và thu nhập tăng không đồng bộ, một phần dòng vốn quan tâm đến các tài sản rủi ro. Đồng thời, các dịch vụ tư vấn và khiếu nại cũng tăng theo. Dữ liệu của FSA cho thấy, trong quý IV năm 2024, số vụ tư vấn, khiếu nại liên quan đến tiền điện tử là 1304, cao hơn các quý trước. Về mặt quản lý, tổng thể, cơ quan quản lý đang đối mặt với áp lực kép: vừa phải tạo điều kiện cho các kênh tham gia hợp pháp, vừa tiếp tục chú trọng bảo vệ nhà đầu tư và an toàn tài chính.

4.2 Dự đoán tác động: Thị trường nội địa và nhà đầu tư

Nếu ETF giao ngay tiền điện tử được phép ra mắt tại Nhật Bản, tác động rõ ràng nhất là dòng vốn đầu tư tiền điện tử trong nước sẽ chuyển hướng. Trong giả thuyết này, một phần dòng vốn trước đây mua bán trực tiếp trên các nền tảng giao dịch có thể chuyển sang các sản phẩm trong hệ thống tài khoản chứng khoán, gây áp lực cạnh tranh về giao dịch bán lẻ và phân tán tài sản trong thị trường nội địa.

Đối với các tổ chức tài chính truyền thống, việc ETF giao ngay tiền điện tử có thể mở ra cơ hội đổi mới kinh doanh, nhưng cũng đặt ra thử thách về tuân thủ và uy tín. Trong bối cảnh biến động giá mạnh của tài sản số, nếu sản phẩm ra thị trường rồi gặp phải các đợt giảm nhanh, các yếu tố như độ đầy đủ của việc công bố, quy trình bán hàng, phù hợp với khả năng chịu rủi ro của khách hàng sẽ bị kiểm tra nghiêm ngặt. Với việc các cuộc thảo luận của cơ quan quản lý vẫn tập trung vào các vấn đề gian lận, lừa đảo và an toàn vận hành, năng lực kiểm soát nội bộ sẽ trở thành tiêu chí then chốt để các tổ chức có thể đưa các sản phẩm này vào thị trường trong khung pháp lý dự kiến.

Về phía nhà đầu tư, các tổ chức quản lý tài sản toàn cầu, gia đình, quỹ phòng hộ có xu hướng quan tâm đến tiến trình ra mắt ETF giao ngay tiền điện tử tại Nhật Bản. Nếu Nhật Bản cho phép ETF giao ngay tiền điện tử, điều này sẽ mở ra một kênh tiếp cận hợp pháp trong một thị trường vốn đã trưởng thành, giúp các nhà đầu tư tối ưu hóa phân bổ tài sản: sản phẩm có thể mua bán qua tài khoản chứng khoán, báo cáo định kỳ và công bố thông tin rõ ràng hơn, việc quản lý khoá và lưu trữ sẽ do các tổ chức giám sát đảm nhiệm, dễ dàng hơn trong việc phê duyệt nội bộ và tuân thủ quy định.