Rủi ro pháp lý trong đổi ngoại tệ cá nhân—Phán đoán vi phạm pháp luật và cách hiểu thực tiễn về phí dịch vụ

Ngoại tệ cần thiết sẽ đến với bất kỳ ai. Du học, công tác nước ngoài, di cư… Trong những trường hợp này, việc đổi tiền cá nhân có thực sự phạm pháp hay không? Nhiều người đặt câu hỏi, nhưng câu trả lời không đơn giản. Trong hệ thống pháp luật Trung Quốc, “đổi tiền = phạm pháp” không phải là quy tắc chung, mà “loại đổi tiền nào” mới là tiêu chí quan trọng để đánh giá.

“Đổi tiền có nhất thiết phạm pháp không” — Phân biệt sử dụng cá nhân và hoạt động kinh doanh

Hầu hết khách hàng đến tư vấn tại các văn phòng luật đều đặt câu hỏi giống nhau: “Nếu bị phạt tiền thì tôi có thể trả, nhưng tránh bị phạt tù thì tôi muốn.” — Câu nói này thể hiện rõ sự khác biệt giữa xử phạt hành chính và tội phạm hình sự.

Theo quy định của Quy chế quản lý ngoại hối năm 2008, hành vi mua bán ngoại tệ cá nhân có thể bị coi là “vi phạm hành chính”. Tuy nhiên, khi cá nhân đổi tiền nhằm mục đích sử dụng cá nhân, không vì mục đích lợi nhuận, thì về nguyên tắc không bị coi là tội phạm hình sự. Vấn đề là, việc xác định “mục đích” này lại rất mơ hồ.

Hãy xem xét các ví dụ thực tế. Một người huy động 1.000 vạn nhân dân tệ từ kênh đổi tiền tư nhân để thành lập công ty, đó có phải là sử dụng cá nhân hay hoạt động kinh doanh? Trong ví dụ khác, có người đổi nhiều nhân dân tệ sang đô la Hong Kong để trả nợ cờ bạc ở nước ngoài. Cả hai đều có thể coi là “mục đích cá nhân”, nhưng thực tế đều bị truy tố hình sự.

Nguyên nhân của sự mâu thuẫn này là do cơ quan tư pháp thực hiện “diễn giải mở rộng” luật pháp.

Tiêu chuẩn về số tiền và phí dịch vụ — Ranh giới cấu thành tội phạm

Trong pháp luật, mức độ vi phạm đổi tiền được đánh giá dựa trên số tiền. Theo giải thích của Luật quản lý ngoại hối Trung Quốc 2015, các tiêu chuẩn được coi là tương đối lớn như sau:

• Mua bán ngoại tệ cá nhân: từ 1.000 USD trở lên
• Nhập khẩu ngoại tệ trái phép: từ 50.000 USD trở lên

Hơn nữa, theo giải thích của Tòa án Nhân dân Tối cao và Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao năm 2019, các tình tiết nghiêm trọng của tội “hoạt động kinh doanh trái phép” được quy định như sau:

• Tổng số tiền hoạt động kinh doanh trái phép vượt quá 5 triệu nhân dân tệ
• Thu nhập bất hợp pháp vượt quá 100.000 nhân dân tệ

Điểm quan trọng là phí dịch vụ và chênh lệch tỷ giá được tính vào “thu nhập bất hợp pháp”. Nghĩa là, nếu bạn trung gian đổi tiền và thu phí, thì số phí này sẽ được đưa vào tiêu chí đánh giá.

Ví dụ, trung gian đổi 1 triệu USD và thu phí 30.000 nhân dân tệ, thì 30.000 này sẽ được tính vào “thu nhập bất hợp pháp”. Nếu tổng thu nhập bất hợp pháp đạt 100.000 nhân dân tệ, thì đủ điều kiện cấu thành tội “hoạt động kinh doanh trái phép”.

Rủi ro thực tế qua các ví dụ — Vì sao cùng đổi tiền mà có kết quả xử lý khác nhau

Trong thực tiễn tư pháp Trung Quốc, cùng một hành vi đổi tiền ngoại tệ nhưng kết quả xử lý lại khác nhau rất nhiều. Ví dụ nổi tiếng nhất là vụ án “Lưu Hán” và vụ án “Hoàng Quang Vũ”.

Hai vụ án này có rất nhiều điểm chung:

• Lý do đổi tiền: đều để trả nợ cờ bạc ở nước ngoài
• Phương thức đổi tiền: đều gọi là “giao dịch ngược”

Tuy nhiên, phán quyết lại hoàn toàn trái ngược. Trong vụ Lưu Hán, bị kết luận “không thuộc hoạt động kinh doanh vì không có mục đích lợi nhuận”, còn vụ Hoàng Quang Vũ thì bị kết án “tội hoạt động kinh doanh trái phép”.

Nguyên nhân của sự khác biệt này, theo phân tích trong bản án, là do trong vụ Hoàng Quang Vũ, quá trình xét xử không đủ xem xét “người bị cáo có mục đích lợi nhuận hay không”, và đã dựa trên tiêu điểm sai là “hành vi trả nợ ngoại tệ bằng nhân dân tệ có thuộc về mua bán ngoại tệ hay không”.

Nói cách khác, dù cùng một hành vi đổi tiền, nhưng:

• Có mục đích lợi nhuận hay không
• Có thu phí hoặc chênh lệch lợi nhuận hay không
• Là một lần hay nhiều lần liên tục

Các yếu tố này ảnh hưởng lớn đến đánh giá pháp lý.

Rủi ro của trung gian, người giới thiệu — Thay đổi trách nhiệm pháp lý dựa trên phí dịch vụ

Điều cần chú ý đặc biệt là vị trí của “người giới thiệu” hoặc “người trung gian”. Khi giúp bạn bè đổi tiền hoặc giới thiệu kênh đổi tiền, thì phạm vi hợp pháp và phạm pháp là gì?

Trong thực tế, các yếu tố sau là rất quan trọng:

Có hay không và mức phí dịch vụ Nếu giới thiệu miễn phí thì khác, còn nhận phí thì có thể bị coi là hoạt động lợi nhuận. Nếu nhận phí, khả năng bị coi là hoạt động thương mại là rất cao.

Tần suất và tổng số tiền trung gian Bạn đã trung gian bao nhiêu lần, tổng số tiền là bao nhiêu? Đây là tiêu chí để xác định có phải hoạt động kinh doanh liên tục hay không.

Mức độ tham gia trung gian Chỉ đơn thuần giới thiệu “có người cần đổi tiền” hay tham gia cụ thể vào tỷ giá, thời gian chuyển tiền, tài khoản chuyển tiền, số tiền chuyển? Mức độ tham gia càng sâu, khả năng bị coi là chủ mưu hoặc đồng phạm càng cao.

Mục đích đổi tiền Mục đích của người mua và người bán cũng rất quan trọng. Nếu có dấu hiệu rửa tiền hoặc nhận tiền trộm cắp, thì người giới thiệu cũng có thể bị truy tố tội giúp sức hoặc che giấu.

Trong các án lệ thực tế, đã có trường hợp người trung gian bị tuyên phạt 5 năm tù về tội hoạt động kinh doanh trái phép. Chỉ đơn thuần “giới thiệu bạn bè” không đủ để thoát tội, mà toàn bộ hành vi còn gây ảnh hưởng xấu đến trật tự thị trường.

Sự mơ hồ của pháp luật và cách hiểu của cơ quan tư pháp

Điều quan trọng là, tại sao dù pháp luật chưa quy định rõ ràng, vẫn có các vụ truy tố và kết án?

Câu trả lời nằm ở “sự chậm trễ” của luật pháp và “diễn giải mở rộng” của cơ quan tư pháp.

Trong bối cảnh công nghệ số, blockchain và các công nghệ tài chính mới phát triển nhanh, luật pháp chưa theo kịp. Các quy định về đổi tiền ngoại tệ cũng chưa rõ ràng, cụ thể hóa các thực tế phức tạp.

Kết quả là, cơ quan tư pháp dựa trên các quy định cũ như năm 2008, 2015 để diễn giải rộng, và thêm các hướng dẫn mới năm 2019 để phù hợp từng vụ việc. Chính “diễn giải mở rộng” này là nguyên nhân khiến cùng hành vi có thể bị xử lý khác nhau.

Các biện pháp thực tiễn để đảm bảo an toàn khi đổi tiền

Để giảm thiểu rủi ro pháp lý, cần chú ý các điểm sau:

1. Sử dụng kênh chính thức Giao dịch qua ngân hàng hoặc tổ chức tài chính hợp pháp là an toàn nhất. Nếu vượt quá giới hạn chính thức 5 vạn USD/năm, nên chia nhỏ ra nhiều năm.

2. Rõ ràng mục đích Mục đích đổi tiền rõ ràng như du học, chi phí y tế, vốn kinh doanh hợp pháp. Mục đích mơ hồ dễ gây nghi ngờ.

3. Không nhận phí dịch vụ Khi giúp bạn bè đổi tiền, tuyệt đối không nhận phí. Nhận phí là tiêu chí xác định hoạt động lợi nhuận.

4. Tránh giao dịch lớn một lần Thay vì một giao dịch lớn, nên chia nhỏ thành nhiều lần, ít bị coi là hoạt động kinh doanh.

5. Tránh liên hệ với đối tượng đáng ngờ Tránh đổi tiền với người có dấu hiệu rửa tiền, lừa đảo, hoặc liên quan đến rửa tiền. Trong trường hợp này, người giới thiệu cũng có thể bị truy tố tội giúp sức hoặc che giấu.

6. Tham khảo ý kiến chuyên gia Nếu còn thắc mắc, hãy hỏi luật sư hoặc chuyên gia thuế. Tư vấn trước giúp giảm thiểu rủi ro.

Khi đối mặt với rủi ro phạm pháp

Trong trường hợp bị điều tra, theo Điều 8 của Giải thích pháp luật năm 2019, các trường hợp sau có thể giảm nhẹ hình phạt:

• Người phạm tội thành thật khai báo hành vi phạm tội
• Thể hiện sự ăn năn, hối cải
• Hợp tác tích cực trong điều tra
• Trả lại thu nhập bất hợp pháp

Dù bị truy tố hình sự, có thể tìm ra điểm bào chữa mạnh để thay đổi tình hình vụ án.

Tuy nhiên, do đổi tiền cá nhân có tính ẩn danh cao, một khi bị điều tra, các bên liên quan dễ bị kéo vào dây chuyền. Mức phạt hành chính cũng không nhỏ.

Tổng kết, việc đổi ngoại tệ cá nhân là “khu vực xám”. Pháp luật chưa hoàn toàn rõ ràng, có thể coi là hợp pháp hoặc phạm pháp, nhưng bước vào vùng xám này có thể mang lại rủi ro ngoài dự kiến.

Nguyên tắc an toàn hàng đầu: Thực hiện đổi tiền trong khuôn khổ pháp luật, không rõ thì hỏi ý kiến chuyên gia. Đây là cách duy nhất để tránh rắc rối không mong muốn.