Giá trị thực sự của meme coin: lý do tại sao thị trường công nhận quy mô 1 tỷ đô la

Dù còn nhiều ý kiến hoài nghi về meme coin, vị thế của meme coin trong thị trường tiền điện tử vẫn tiếp tục tăng cao. Để hiểu rằng các meme coin đã đạt đến mức vốn hóa 1 tỷ đô la không chỉ là mục tiêu đầu cơ đơn thuần, trước tiên cần nắm bắt cấu trúc giá trị cơ bản của kinh tế token. Các meme coin là ví dụ cho thấy, ngay cả mà không cần công nghệ phức tạp hay các tổ chức đầu tư lớn, cộng đồng tham gia và sự đồng thuận văn hóa vẫn có thể tạo ra giá trị kinh tế.

Ba yếu tố tạo nên giá trị của tất cả các token

Trong hệ sinh thái tiền điện tử, giá trị của token hình thành trên ba chiều.

Thứ nhất là chức năng lưu trữ giá trị. Khi token như vàng hoặc Bitcoin đóng vai trò phòng hộ chống lạm phát và duy trì sức mua theo thời gian, đó là dạng giá trị cơ bản nhất nhưng cũng khó đạt được nhất vì đòi hỏi sự tin tưởng rộng rãi và sự đồng thuận của người dùng.

Thứ hai là dòng tiền và nhu cầu giao dịch. Phí giao dịch mạng lưới Ethereum và Solana, thu nhập từ phí của các giao thức DeFi, hoặc cơ chế đốt token để tích lũy giá trị đều thuộc nhóm này. Các token này có thể được định giá dựa trên mô hình kinh doanh và dòng tiền bền vững.

Thứ ba là meme, narrative, nền kinh tế quan tâm. Giá trị của chiều này phụ thuộc trực tiếp vào sự quan tâm và tham gia của cộng đồng. Trong thị trường tiền điện tử, khả năng dự đoán chính xác tâm lý thị trường và xây dựng cộng đồng mạnh mẽ là động lực cốt lõi. Đặc biệt, các meme coin thể hiện điểm mạnh rõ rệt ở yếu tố thứ ba này.

Ba yếu tố này không loại trừ lẫn nhau. Hầu hết các token đều thể hiện sự kết hợp độc đáo của ba chiều này, và khi dự án trưởng thành, sự cân bằng này có thể thay đổi. Bitcoin có đầy đủ cả ba yếu tố nhưng chủ yếu được xem như lưu trữ giá trị, còn Ethereum và Solana dựa vào dòng tiền từ hoạt động mạng lưới để định giá.

Lý do meme coin tiến hóa từ Dogecoin đến PEPE, rồi thành GOAT

Điều gì đã giúp meme coin vượt ra khỏi mục đích đầu cơ đơn thuần để trở thành tài sản được thị trường công nhận?

Câu chuyện hấp dẫn và cảm nhận thị trường mạnh mẽ là yếu tố then chốt dẫn đến thành công ban đầu của meme coin. Yuval Harari trong 『Lược sử nhân loại』 đã chỉ ra rằng khả năng con người tin vào các hư cấu chung đã tạo nên nền văn minh. Meme và cộng đồng cũng hoạt động theo cơ chế tương tự. Thông qua các ý tưởng lan truyền theo dạng virus, vui nhộn và mang tính văn hóa, cộng đồng ngày càng lớn mạnh, tạo ra hiệu ứng mạng lưới và giá trị văn hóa mạnh mẽ.

Các meme coin thành công nhất đều có khả năng đọc chính xác tâm lý thị trường và thu hút sự chú ý của mọi người. Đầu năm 2023, PEPE xuất hiện trong thời kỳ suy thoái của thị trường, mang lại sự hài hước và sự liều lĩnh cần thiết, thay đổi cảm xúc thị trường và mở ra kỷ nguyên mới cho các meme coin. Sau sự sụp đổ của FTX, BONK trở thành biểu tượng của sự phản kháng quyền lực tập trung và tính đàn hồi của cộng đồng, trở thành ngọn đèn hy vọng trong hệ sinh thái Solana. Gần đây, GOAT đã mở ra một phân khúc mới qua narrative dựa trên AI của Marc Andreessen.

Điều làm các dự án này nổi bật không chỉ ở giá trị giải trí mà còn ở khả năng đồng cảm với cảm xúc thị trường và kể chuyện thuyết phục, thu hút trí tưởng tượng của công chúng. Các nhân vật có ảnh hưởng như Elon Musk với Dogecoin, Ansem với WIF, Murad với SPX đóng vai trò quan trọng trong hình thành câu chuyện và thành công của meme coin. Những nhân vật chủ chốt này không chỉ là người ủng hộ mà còn trở thành trụ cột của cộng đồng, hỗ trợ sự phát triển của token.

Tuy nhiên, câu chuyện hấp dẫn và lãnh đạo mạnh mẽ cũng không đảm bảo thành công lâu dài. Nhìn vào siêu chu kỳ meme coin đầu năm 2024, dù ban đầu phấn khích, phần lớn token nhanh chóng mất liên quan. Giá có thể tăng tạm thời nhờ quảng cáo quá mức và FOMO, nhưng khi đà giảm, mô hình lặp lại theo quy luật. Cuộc chạy trốn tuyệt vọng dẫn đến cạnh tranh để thoát ra, người nắm giữ cố gắng vượt mặt nhau, cuối cùng giá token về 0. Đây là mô hình chu kỳ rất phổ biến trong lĩnh vực meme coin.

Từ câu chuyện thành thương hiệu: Biến đổi thành tài sản văn hóa

Để meme coin chuyển đổi từ sự kiện nóng ban đầu và vốn đầu tư thành thành công thực sự, tức là giá trị bền vững, cần xây dựng cộng đồng và thương hiệu mạnh mẽ.

Các token như Bonk, WIF, cùng NFT như Pudgy Penguins, CryptoPunk, Milady đã tiến hóa từ meme thành biểu tượng văn hóa và thương hiệu nổi tiếng. Giống như các thương hiệu xa xỉ đại diện cho phong cách sống nhất định, các tài sản kỹ thuật số này mang lại cho người sở hữu cảm giác đặc biệt và cảm nhận về bản sắc cộng đồng. Việc người ta giữ các token này và tham gia cộng đồng không còn đơn thuần là đầu cơ nữa, mà là tham gia vào một dạng tiêu dùng văn hóa mới.

Khác với các thương hiệu truyền thống hay nhóm văn hóa, điểm đặc biệt của cộng đồng tiền điện tử là kết hợp giá trị văn hóa và các ưu đãi kinh tế. Ví dụ, token Degen cung cấp phần thưởng trực tiếp cho việc sáng tạo nội dung và tham gia xã hội trong cộng đồng Farcaster. Người tham gia không còn là người tiêu dùng thụ động mà trở thành những người tạo ra giá trị tích cực. Điều này tạo ra vòng phản hồi tích cực, khuyến khích người tham gia sớm và trung thành lâu dài, thúc đẩy việc chấp nhận sớm và xây dựng cộng đồng bền vững.

Chìa khóa bền vững: Công bằng và phi tập trung

Điều kiện tiên quyết để meme coin xây dựng cộng đồng tự nhiên là phi tập trung và công bằng. Đây phù hợp với khái niệm của Vitalik Buterin về “trung lập đáng tin cậy” (trustworthy neutrality).

Mọi người rất nhạy cảm với các điều kiện phân biệt đối xử có lợi cho nhóm hoặc cá nhân nhất định. Khi các nền tảng mạng xã hội kiểm duyệt theo ý kiến chính trị, người dùng phản ứng gay gắt, nhưng khi các ứng dụng giao đồ ăn lọc các nhà hàng có đánh giá thấp, họ không phản đối. Điều này phản ánh rằng, mức độ công bằng của tiêu chuẩn nền tảng và lợi ích của ai là yếu tố quyết định chấp nhận hay không.

Giá trị thực của meme coin nằm ở số lượng người cảm nhận và muốn tham gia vào văn hóa và cộng đồng đó. Vì vậy, sự phát triển tự nhiên và công bằng không chỉ là nghĩa vụ đạo đức mà còn là nhu cầu thực tiễn. Cách token được phát hành và phân phối một cách công bằng và minh bạch là tiêu chí then chốt để xây dựng lòng tin và thúc đẩy sự tham gia.

Thành công của các nền tảng phát hành token như Pump.fun không chỉ đơn thuần giảm rào cản gia nhập phát hành token. Nền tảng này đáp ứng chính xác nhu cầu thị trường về công bằng và minh bạch trong đầu tư ban đầu. Việc phát hành 20.000 token mỗi ngày và tạo ra lợi nhuận trên 1 triệu đô la phản ánh sự khát khao phân phối công bằng.

Yêu cầu về công bằng và phát triển tự nhiên có thể được đo lường qua các chỉ số định lượng. Các nhà phân tích như Murad nhấn mạnh các chỉ số như thứ hạng trung bình của người nắm giữ (median holder rank) và chỉ số HHI (Hirfindahl-Hirschman Index). HHI ban đầu dùng để đo mức độ độc quyền của thị trường, nay còn được dùng để đánh giá mức độ tập trung của các holder token, là chỉ số quan trọng để đánh giá sức khỏe cộng đồng meme coin.

Phạm vi tiềm năng của meme coin

Benjamin Graham từng nói: “Thị trường ngắn hạn là máy bỏ phiếu, còn dài hạn là cân”. Nguyên tắc này áp dụng không chỉ cho cổ phiếu mà còn cho mọi loại tài sản — tài sản vật chất, token, meme coin. Các sự kiện thị trường và tâm lý đầu tư thúc đẩy biến động giá ngắn hạn, nhưng theo thời gian, tài sản thường hội tụ về giá trị thực.

Chắc chắn, meme coin có độ biến động lớn hơn các tài sản khác và phản ứng mạnh hơn với các sự kiện thị trường. Tuy nhiên, thực tế chỉ có một số ít trong hàng nghìn meme coin duy trì cộng đồng bền vững và giữ được giá trị, còn lại sẽ biến mất sau khi quảng cáo ban đầu qua đi.

Nguyên nhân đơn giản là vì meme coin không chỉ là công cụ đầu cơ mà còn là biểu hiện được token hóa của cộng đồng và giá trị văn hóa.

Những người hoài nghi Web3 và tiền điện tử có thể xem blockchain và token như phương tiện cờ bạc và đầu cơ. Nhưng dưới bề mặt, có các lý tưởng hướng tới phi tập trung, hệ thống tài chính tốt hơn và cấu trúc internet mới. Dù có ý định tốt hay không, nhu cầu đầu cơ không thể phủ nhận đã là chất xúc tác mạnh mẽ cho sự ra đời và phát triển của ngành này.

Từ các protocol DeFi, stablecoin, thị trường dự đoán, đến sự phổ biến của các ứng dụng blockchain trong năm 2023, chúng ta đã thấy công nghệ có thể mở ra các hệ thống tài chính và xã hội mới. Các meme coin cũng vậy.

Dù bề ngoài có vẻ vô giá trị và như trò chơi cờ bạc không lành mạnh, đằng sau các meme coin là ý nghĩa sâu xa hơn. Meme coin thể hiện sự kết hợp giữa token, cộng đồng và văn hóa. Chúng thể hiện hình mẫu thuần khiết nhất của lý tưởng phi tập trung và công bằng trong hệ sinh thái tiền điện tử. Ngay cả mà không cần công nghệ phức tạp hay các sản phẩm tài chính, cộng đồng tham gia và hoạt động minh bạch vẫn có thể tạo ra giá trị bền vững.

Điều này vượt ra ngoài đầu cơ đơn thuần, mở ra nhiều khả năng hơn nữa. Bởi vì công nghệ blockchain có thể mở ra các dạng mạng xã hội và dịch vụ mới.

Nhiều meme coin sẽ tiếp tục xuất hiện rồi biến mất. Trong vòng xoáy đổi mới và thất bại, chúng ta dần khám phá ra cách cộng đồng kỹ thuật số phát triển và cách mô hình kinh tế token có thể hòa hợp tốt hơn với hành vi con người và các động lực xã hội. Quá trình tiến hóa liên tục này mang tính không ổn định, nhưng dẫn dắt chúng ta tới các mô hình sáng tạo, bền vững hơn để xây dựng giá trị dựa trên cộng đồng trong kỷ nguyên số.