## Khi tiền điện tử không còn là tương lai nữa và trở thành hạ tầng thiết yếu

**Tại sao quy định thay đổi tất cả?**

Khi bạn theo dõi ngành công nghiệp tiền điện tử, rõ ràng thấy mọi thứ đang tăng tốc. Đó không phải là đợt tăng giá hay đột phá công nghệ, mà là kết quả của các quy tắc chơi rõ ràng. Cùng với quy định về stablecoin, ngành đã cuối cùng bỏ được chân ga. Các dự án chuyển từ “sản phẩm dành cho người đam mê" sang các giải pháp cho doanh nghiệp chính thống. Khi bạn không phải lo lắng liên tục về việc vi phạm pháp luật, bạn có thể tập trung vào các mô hình kinh doanh thực tế.

Hóa ra, cả cộng đồng nhà đầu tư lẫn nhà phát triển đều đang chờ đợi một cuộc chuyển đổi. Không phải là thay đổi tiền tệ, mà là tiếp quản các chức năng mà các hệ thống truyền thống xử lý không hiệu quả. Thanh toán quốc tế, xác minh danh tính, truy cập dịch vụ tài chính — tất cả đều trở thành chủ đề không phải của một thử nghiệm viễn tưởng, mà của thực tế thực tiễn.

**Khoảng trống ẩn danh như một trở ngại**

Bitcoin đã giải quyết vấn đề chi tiêu gấp đôi, nhưng chưa giải quyết xác thực danh tính. Đó không phải là giả, mà là rào cản đối với việc chấp nhận toàn cầu. Satoshi Nakamoto cung cấp tài sản kỹ thuật số và sổ cái toàn cầu, nhưng tiền tệ hiện đại không chỉ là thước đo giá trị. Nó còn là phương tiện thể hiện ý định cần xác minh.

Thanh toán luôn là nền tảng. Tuy nhiên, nếu không xác minh danh tính, hệ thống không thể mở rộng một cách an toàn. Khi thiết kế Libra, tôi đã hiểu rõ — trước tiên, là sự thỏa hiệp từ bỏ ví không quản lý (non-custodial). Các nhà quy định yêu cầu giới hạn an toàn. Xã hội yêu cầu hệ thống tài chính không hỗ trợ các hoạt động phi pháp. Nếu giao thức permissionless tài trợ cho khủng bố, xã hội sẽ rút lại sự chấp thuận hoạt động đó.

**OTC và nghịch lý của stablecoin**

Tình trạng hiện tại của tiền điện tử là “đảo ngược hạ tầng” (infrastructure inversion). Về lý thuyết, chúng ta sẽ có các bằng chứng không kiến thức (zero-knowledge proofs) tiên tiến và các xác thực trên chuỗi cân bằng giữa quyền riêng tư và tuân thủ. Trong khi đó, chúng ta kết hợp công nghệ mới và cũ theo cách tối ưu nhất.

Lấy ví dụ “bánh sandwich stablecoin” — thuật ngữ ngành mô tả việc chuyển đổi tiền pháp định thành stablecoin, gửi qua blockchain, rồi đổi lại. Điều này hoạt động, nhưng cách mở rộng quy mô lại mang tính bi hài. Các công ty không kết nối trực tiếp với mạng permissionless — vì điều đó đòi hỏi nhiều công sức hơn. Thay vào đó, họ thuê một điều phối viên dịch vụ, thực hiện kiểm tra tuân thủ và tương tác với blockchain thay họ. OTC (over-the-counter) — tức là giao dịch ngoài sàn — thể hiện rõ thực tế này. OTC nghĩa là gì? Là các giao dịch trực tiếp giữa các bên, thường qua trung gian là các dealer. Trong thực tế, điều này có nghĩa là, ngay cả khi có blockchain, các trung gian vẫn quay trở lại sân khấu trung tâm.

Blockchain đã giải quyết vấn đề thanh toán, nhưng bỏ qua thông tin. Trong hệ thống truyền thống, mỗi khoản thanh toán đều chứa dữ liệu: ai khởi tạo, mục đích là gì, người trả có nằm trong danh sách trừng phạt không. Không có những thông tin này, ngay cả thanh toán nhanh cũng vô nghĩa — ngân hàng người nhận sẽ từ chối giao dịch vì lý do pháp lý.

**Chứng minh danh tính: câu trả lời giả thuyết**

Trong sự kiện gần đây “World” tại San Francisco, Alex Blania và Sam Altman đã đề cập đến một chủ đề nền tảng: khả năng phân biệt con người và robot sẽ trở thành tài nguyên quý giá nhất. Sau sáu năm thử nghiệm — quét võng mạc — họ đã bỏ nhãn mác chiến dịch marketing và tiết lộ tính thực dụng thực sự.

Sam Altman trích dẫn Paul Buchheit: “Tương lai có thể cần hai loại tiền tệ: tiền của máy móc và tiền của con người.” Điều này rất đúng. Chứng minh danh tính (Proof of Personhood) là chức năng tuân thủ trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo. Để mở rộng thanh toán, bạn phải phân biệt các tác nhân tốt và xấu. Trong thế giới nội dung tổng hợp, bạn phải chứng minh điều duy nhất hiếm có: rằng thứ gì đó do con người tạo ra.

**Ví như một cầu nối giữa hai thế giới**

Trong nhiều năm, ước mơ là xây dựng một Venmo toàn cầu dựa trên công nghệ crypto. World chính là điều đó. Hạ tầng giống như fintech truyền thống — tài khoản ảo ở 18 quốc gia, thẻ Visa, mạng lưới thanh toán địa phương — nhưng khoảng cách giữa tiền điện tử và thực tế đã được thu hẹp.

Nhu cầu thực sự của người dùng không phải là token mới, mà là sự đơn giản: gửi lương, thanh toán bằng thẻ Visa. Mô hình tăng trưởng? World không thu phí cho phần lớn dịch vụ. Các ngân hàng thu phí để lấy hoa hồng. World không cần phải vậy. Cốt lõi của mô hình là tin rằng dòng chảy tiền nên có chi phí thấp. Đối với ngân hàng — là nhiệm vụ qua ba ngân hàng liên ngân hàng và fax. Đối với blockchain — là cập nhật ghi chú. World đặt niềm tin rằng, chi phí thực tế sẽ gần như bằng không.

**Ứng dụng nhỏ và chênh lệch giá App Store**

Đổi mới không chỉ là thanh toán. Mini Apps có thể là “ứng dụng tiêu diệt” cho tiền điện tử. Nghe có vẻ hẹp và nhàm chán, nhưng tác động cấu trúc là sâu sắc. Không phải là một máy tính trong feed, mà là phân phối phần mềm mà không cần App Store và không mất 30% phí.

Chạy trốn khỏi “vườn tường thành” là cách các nhà phát triển giữ lại doanh thu. Chức năng quý giá nhất? Hỗ trợ thanh toán mà không có “người thuê” lấy phí. Mini ứng dụng xác minh danh tính mang lại các chức năng hoàn toàn mới.

World đang chuyển đổi chiến lược từ “quét hoặc rời đi” sang cách tiếp cận theo lớp — xác minh “danh tính con người” như một chức năng cao cấp. Người dùng do dự với sinh trắc học vì lợi ích trừu tượng. Nhưng nếu họ có thể nhận lãi cao hơn hoặc trải nghiệm tốt hơn — có khả năng họ sẽ tham gia. Người dùng Nhật Bản của Tindera sử dụng World ID để xác minh. Ứng dụng tiêu diệt? Chứng minh cho cuộc hẹn rằng bạn không phải là robot.

**Giao tiếp ngoài sổ đăng ký**

Blania hiểu rõ nghịch lý của nền tảng: bạn muốn các mạng, chatbot và dịch vụ xem World ID như tiêu chuẩn, nhưng không có người dùng, họ sẽ không chấp nhận dễ dàng. Không có sản phẩm, bạn không thể thu hút người dùng. Bạn phải tự xây dựng và thu hút.

World tích hợp giao thức phi tập trung XMTP vào ứng dụng của mình. So với Signal, WhatsApp hay Telegram — lợi ích lớn về quyền riêng tư. Để trở thành lớp nhận dạng ẩn của internet, bạn cần phải thể hiện khả năng trước, xây dựng một sản phẩm tốt hơn.

Convos, thử nghiệm mới nhất của Shane Mac, dựa trên XMTP. Ứng dụng sử dụng mật mã học để người dùng có thể dùng mà không cần đăng ký, số điện thoại, lịch sử hay theo dõi. Hoạt động mà không cần máy chủ. Ưu điểm chính? Là ứng dụng nhắn tin thực sự “không để lại dấu vết”. Trong thế giới mà mọi tin nhắn Slack đều được lưu trữ mãi mãi, các cuộc trò chuyện tự biến mất trở thành một đặc quyền xa xỉ. Các nhà báo điều tra sẽ là những người dùng đầu tiên, nhưng tầm nhìn rộng hơn là khôi phục các cuộc trò chuyện riêng tư như một chế độ mặc định, chứ không phải ngoại lệ đáng ngờ.

**Hạ tầng cuối cùng cũng bắt kịp tầm nhìn**

Những thử nghiệm này còn sơ khai, nhưng quỹ đạo rõ ràng. Công nghệ crypto cuối cùng đã bắt kịp các tuyên bố ban đầu. Tất cả những gì các nhà đam mê mơ ước mười năm trước đã trở thành “nhàm chán” đến mức hữu dụng — đúng vào thời điểm quan trọng. Cùng với AI ngày càng phát triển, khả năng xác nhận sự thật bằng mật mã không còn là triết lý của cypherpunks nữa. Nó trở thành hạ tầng của toàn bộ nền kinh tế số.