Tầm nhìn của Gavin Wood: Khi Web3 thực sự có nghĩa là Agency, chứ không chỉ đơn thuần phân phối quyền lực

Blockchain Dal alla Filosofia: Con đường đã định hình một Thời đại

Gavin Wood là một nhân vật đặc biệt trong bối cảnh công nghệ đương đại. Hành trình dẫn dắt ông đồng sáng lập Ethereum và sau đó ra mắt Polkadot không chỉ bao gồm các mốc quan trọng về kỹ thuật mà còn là một quá trình tiến hóa dần dần trong nhận thức về ý nghĩa thực sự của việc xây dựng một hạ tầng thay thế hệ thống tài chính tập trung.

Câu chuyện của ông bắt đầu từ trước khi bước chân vào thế giới blockchain. Sau khi chuyên về trình diễn âm nhạc tại Microsoft Research Institute, nơi ông nghiên cứu về các ngôn ngữ lập trình, Wood đã phát hiện ra Bitcoin vào năm 2011, mua những lượng ban đầu — mặc dù chính ông cũng thừa nhận một cách hài hước rằng mình đã không kiên nhẫn giữ chúng lâu dài. Cột mốc thực sự xảy ra vào năm 2013, khi ông nhận được bản dự thảo white paper của Ethereum từ Vitalik Buterin và đồng ý góp phần phát triển mã nguồn. Khoảng tháng 12 năm 2013, Wood tham gia dự án này, và chỉ vài tháng sau khi ra mắt chính thức, ông được công nhận là đồng sáng lập và CTO của Ethereum Foundation.

Không phải là một giai đoạn ngắn. Wood giữ vị trí này khoảng một năm, rồi thành lập Parity Technologies — công ty nơi nhóm phát triển các hạ tầng quan trọng: một client Bitcoin, một client Ethereum và một client Zcash. Năm 2017, ông thành lập Web3 Foundation và bắt đầu gây quỹ cho Polkadot, dự án sẽ trở thành trung tâm trong tầm nhìn hệ thống của ông. Sau khi ra mắt Kusama vào năm 2019 và mainnet của Polkadot vào năm 2020, parachain bắt đầu hoạt động vào năm 2021 theo kế hoạch. Trong những năm gần đây, Wood tập trung vào JAM — một cập nhật công nghệ có ý nghĩa quan trọng — và dự án Proof of Personhood, dự kiến ra mắt trong cuối năm nay. Đồng thời, ông thúc đẩy Polkadot Blockchain Academy (PBA), một cơ sở giáo dục nhằm đào tạo thế hệ nhà phát triển ý thức hơn.

Web3 Hôm Nay: Một Thuật Ngữ Phân Tán và Nhu Cầu Định Nghĩa Lại Một Cách Cơ Bản

Khi Wood đặt ra thuật ngữ “Web3” vào tháng 4 năm 2014, ngay trước sinh nhật lần thứ hai mươi tư của ông, ý định của ông rất rõ ràng: mô tả toàn bộ hệ sinh thái công nghệ đang xây dựng trong quá trình phát triển của Ethereum. Thời điểm đó, Ethereum được mô tả như “một Bitcoin có khả năng kịch bản cao hơn” — một đặc điểm mà chính Vitalik cũng cho là chính xác. Tuy nhiên, khi tham gia dự án, Wood nhận ra một thực tế rộng lớn hơn: Ethereum là thành phần cốt lõi để xây dựng thế hệ internet mới, hạ tầng cho các ứng dụng đa người dùng trên quy mô toàn cầu. Nhưng đó chỉ là một phần của câu đố.

Tầm nhìn ban đầu còn bao gồm các yếu tố khác: công nghệ giao tiếp peer-to-peer như BitTorrent, trình duyệt sáng tạo, và các cơ chế tương tác giữa các nút mà không cần dựa vào đồng thuận trung tâm hay chi phí đắt đỏ. Web3, theo cách hiểu này, là sự kết hợp hợp lý của các công nghệ bổ sung. Tuy nhiên, thuật ngữ này đã dần bị phân tán. Nhiều dự án và diễn viên sử dụng nó theo các nghĩa khác nhau so với ý nghĩa ban đầu, phản ánh thực tế hiện tại của ngành.

Trước sự phân tán về mặt ý nghĩa này, câu hỏi then chốt tự nhiên nảy sinh: tại sao người dùng lại từ bỏ các ứng dụng tài chính của Web2, hệ sinh thái của Apple, dịch vụ Netflix? Câu trả lời chỉ gói gọn trong một từ — Agency, hiểu là khả năng hành động, chủ quyền cá nhân và tự quyết định.

Agency: Trọng tâm chân thực của Web3

Web3 có giá trị thực sự khi nó trả lại cho cá nhân một khả năng hành động chân chính, biến họ từ chủ thể thụ động thành tác nhân nhận thức về số phận của chính mình. Đây là tinh thần cốt lõi của đề xuất Web3, một yếu tố mà “tuyên ngôn” công nghệ đầu tiên chưa phát triển rõ ràng. Phân tích ban đầu nhấn mạnh một nhu cầu cơ bản: hạ tầng này phải tồn tại vì nếu không, các chính phủ, tập đoàn và các tổ chức sẽ duy trì các hình thức kiểm soát ngày càng tăng. Tuy nhiên, phân tích này chưa đề cập đến các chiều kích triết học bổ sung — tư duy cần thiết để tránh kiểm soát, các phương thức duy trì tự chủ, các khía cạnh nghiên cứu cá nhân và tập thể.

Ngày nay, rõ ràng hơn bao giờ hết, chỉ công nghệ thôi là chưa đủ. Những cá nhân sắc sảo, nhiều người trong số họ duy trì các mối quan hệ ý nghĩa với Wood, đều đồng thuận về điểm then chốt này: để biến công nghệ này từ hiện tượng ngoại vi thành xu hướng chính trong việc chấp nhận, cần cung cấp cho mọi người một “triết lý mới để hiểu thế giới” — một cách hiểu mới về lý do vượt qua các giới hạn hiện tại.

Việc gia nhập hệ thống tài chính crypto ngày nay minh chứng rõ ràng cho thiếu sót này. Một cá nhân trung bình phải trải qua các thủ tục rườm rà: đăng ký tại các sàn giao dịch, xác minh KYC, thương lượng với các ngân hàng còn miễn cưỡng chuyển khoản đến các nền tảng mã hóa, các lý do lặp đi lặp lại. Toàn bộ quá trình này rõ ràng là cố ý gây khó dễ, vì hệ thống tài chính truyền thống không thực sự mong muốn quyền tiếp cận dân chủ của tám tỷ người tới các hạ tầng tài chính thay thế.

Sự Nhầm Lẫn Thuật Ngữ: Phi tập Trung, Phân phối và Agency

Một nhận định quan trọng xuất hiện khi xem xét thuật ngữ phổ biến trong ngành. Khái niệm “phi tập trung” đã bị bóp méo sâu sắc về mặt ý nghĩa, thường bị nhầm lẫn với “phân phối” — hai phạm trù hoàn toàn khác nhau theo lý thuyết kinh tế và tổ chức đã được xác lập. Một bản đồ lịch sử, được vẽ ra hơn một thập kỷ trước, phân biệt rõ ràng: trung tâm hóa, phi trung tâm thực sự và phân phối là các mô hình cấu trúc riêng biệt. Sự hiểu lầm phổ biến diễn giải “phi tập trung” như đơn thuần là “phân phối”, trong khi nghĩa ban đầu của Wood gần hơn với một “cấu trúc liên bang” — chia nhỏ một trung tâm đơn nhất thành các thực thể liên kết qua các mạng linh hoạt, tương tự như kiến trúc ngân hàng hiện đại, một cách mỉa mai.

Sự mơ hồ về mặt từ ngữ này làm yếu đi thông điệp. “Agency”, ngược lại, thể hiện chính xác và súc tích ý tưởng cốt lõi: nhấn mạnh vào cá nhân, khả năng hành động như một chủ thể độc lập. Mặc dù “self-sovereignty” truyền đạt ý nghĩa tương tự, nhưng thuật ngữ này dài dòng và dễ bị lợi dụng về mặt chính trị. “Agency” mang lại sự ngắn gọn, sức mạnh, tính trung lập gây tranh cãi và dễ nhận biết đối với các nhà kinh tế học.

Trọng tâm vẫn không đổi: giúp mọi người hiểu rõ về tư duy họ nên phát triển. Hoặc, diễn đạt theo cách khác: khả năng này đã tồn tại trong cộng đồng, chỉ là chưa được thể hiện rõ ràng. Khi nhận thức được điều đó, rõ ràng rằng việc thực thi triết lý cá nhân này đòi hỏi nền tảng công nghệ phù hợp.

Các dịch vụ hiện nay — Apple, Netflix, hệ thống ngân hàng truyền thống, thậm chí Solana — đều là các hệ thống không thực sự trao quyền hành động này cho người dùng. Không nói Solana có mức độ trung tâm tương đương Apple; tuy nhiên, nguyên tắc vẫn mang ý nghĩa quan trọng: không một hệ sinh thái nào thực sự chuyển giao quyền kiểm soát cho cá nhân.

Cạnh tranh là về ý thức hệ, chứ không phải tài chính

Khi các nhà xây dựng hoạt động trong hệ sinh thái hạn chế của Polkadot, họ thường đối mặt với “chiến dịch tài chính” đến từ các hệ sinh thái khác. Các tổ chức bị áp lực bởi các đề xuất kinh tế phi thường — từ các nền tảng “rót vốn để đảm bảo các dự án” mà không có các điều kiện trung thành hay tầm nhìn chung rõ ràng.

Wood nhận xét rằng bối cảnh này phản ánh các động thái lịch sử lặp đi lặp lại: tiền thu hút sự chú ý, nhưng với chi phí quá lớn. Nếu sự chú ý đó không dẫn đến việc sử dụng bền vững và xây dựng hệ thống lâu dài, thì khoản đầu tư chỉ là tiêu hao thuần túy. Các khoản tài trợ không nhằm vào sức khỏe hệ sinh thái, mà hướng tới các lợi ích và kết quả hạn chế về mặt thời gian.

Nếu đối tác chỉ dựa vào nguồn lực tài chính mà không tạo ra giá trị lâu dài, chiến lược phù hợp là kiên nhẫn quan sát. Không nên cạnh tranh tài chính với nguồn vốn đó. Cuộc tranh chấp thực sự là ý tưởng chống lại tiền bạc: “Chắc chắn, họ có vốn, có sự hỗ trợ từ các quỹ đầu tư mạo hiểm hàng đầu, rõ ràng họ sở hữu nguồn lực tài chính đáng kể. Họ đại diện cho hệ thống hiện tại. Nếu bạn muốn duy trì mô hình đó, lựa chọn của họ vẫn còn. Tuy nhiên, chúng tôi cung cấp một phương án triết lý: chúng tôi cho rằng mô hình đó không thực sự phục vụ lợi ích của bạn. Nếu bạn muốn thoát khỏi hệ thống đó và theo đuổi các giá trị khác, chúng tôi cung cấp công nghệ và hướng dẫn diễn giải cần thiết.”

Các khuyến khích có chọn lọc và phù hợp từng thời điểm vẫn hợp lý — miễn là được triển khai đúng lúc, theo các phương thức đạo đức và công bằng phân phối. Tuy nhiên, điều này hoàn toàn khác biệt với việc mở rộng không kiểm soát các nguồn tài chính cho các nhóm dự án, một thực hành có thể xem như tài trợ thể thao không có nền tảng chiến lược.

Hệ sinh thái Polkadot: Giữa Tầm Nhìn và Sự Hồi Sinh

Hiện nay, Polkadot đang trải qua một giai đoạn đặc biệt quan trọng — có thể gọi là “sự hồi sinh sau thời kỳ parachain”, một khởi đầu mới sau khi củng cố hạ tầng nền tảng. Những yếu tố thúc đẩy sự hứng khởi thực sự trong mắt Wood chủ yếu liên quan đến con người — các nhà xây dựng hệ sinh thái. Đặc biệt là các nhóm đã hoạt động trên Polkadot nhiều năm, thường thể hiện các hướng đi đúng đắn: hiểu rõ lý do họ hoạt động và nhận thức rõ về sự phù hợp của công nghệ Polkadot với tham vọng của họ.

Thứ hai, Wood đánh giá cao Polkadot như một nền tảng trong các chiều kích cấu trúc của nó. Công nghệ phát triển là vững chắc, xuất sắc, sẵn sàng hỗ trợ các sản phẩm có khả năng biến đổi thực sự — không chỉ giới hạn trong 300-400 nghìn người dùng crypto-native, mà hướng tới cộng đồng toàn cầu. Đây chính là mục tiêu ban đầu của hệ sinh thái Polkadot.

Tuy nhiên, Wood thừa nhận thẳng thắn rằng, trong trạng thái hiện tại, nhiều công nghệ và sản phẩm trên Polkadot vẫn còn phụ thuộc vào cộng đồng đã quen thuộc với thế giới crypto-native, một hiện tượng giới hạn khả năng tiếp cận. Thêm vào đó, các tác nhân crypto-native dễ bị phân tâm bởi các xáo trộn ngành nghề lặp đi lặp lại.

Chính vì lý do này, Wood hy vọng vào tiềm năng của các dự án mới — trong đó có Proof of Personhood — để thay đổi tình hình cấu trúc này.

Giáo dục như Nền tảng của Chủ quyền

Chỉ đạo của PBA và chiến lược giáo dục tổng thể phản ánh một niềm tin sâu sắc: giáo dục là thành phần thiết yếu để xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn một cách căn bản. Công nghệ đơn lẻ mang lại hiệu quả hạn chế; thay vào đó, con người cần nội tâm hóa lý do tại sao phải chấp nhận các hạ tầng này. Điều này áp dụng cho người dùng cuối, nhà phát triển, các nhà hoạch định chính sách và các quyết định của tổ chức.

PBA chủ yếu hướng tới các nhà phát triển, kỹ sư và chuyên gia kỹ thuật, dần mở rộng ra các nhà sáng lập, nhà hoạch định chính sách và các bên liên quan quyết định. PBA-X mở rộng tầm nhìn tới các người đam mê và công chúng rộng rãi hơn. Trong hành trang của Wood, một câu viết tóm tắt toàn bộ triết lý: “Giáo dục để tự do — Education to liberate.”

Giáo dục có nghĩa là tạo điều kiện để hiểu sâu hơn về thế giới và các cấu trúc điều hành nó. Giáo dục hiện tại giúp hiểu rõ về Web3, Polkadot và, về cơ bản, khả năng agency của cá nhân.

Các hướng đi tương lai của các khóa học PBA có thể bao gồm: nhấn mạnh hơn nữa vào agency cá nhân; tập trung vào các “sản phẩm” cụ thể thay vì trừu tượng công nghệ; các phương pháp để tiếp cận các cộng đồng không chuyên; giảm bớt nội dung kỹ thuật chuyên sâu về kiến trúc nền tảng của Polkadot.

Tuy nhiên, một điều chắc chắn vẫn còn đó: PBA và giáo dục là các thành phần không thể thay thế trong triết lý thiết kế. Chúng không phải là phần phụ, mà là thành phần cấu thành. Chính vì vậy, hệ sinh thái đầu tư đáng kể vào các sáng kiến giáo dục: nghiên cứu là “giáo dục chân chính” — nghiêm ngặt về mặt học thuật, dựa trên các nguyên tắc nền tảng, bao gồm các môn học cơ bản như kinh tế, lý thuyết trò chơi, mật mã — chứ không chỉ là đào tạo hữu ích về “cách sử dụng API” hoặc “cách ra meme coin trong 24 giờ”.

Chúng tôi không theo đuổi sự thỏa mãn phù phiếm. Chúng tôi làm việc dựa trên niềm tin rằng, nếu đủ nhiều người sử dụng hiệu quả các công nghệ này, thế giới có thể tiến bộ đáng kể hướng tới tự do và chủ quyền cá nhân lớn hơn.