Nhìn xem những thay đổi mới trong giỏ rau (Tập trung kinh tế · Những chuyện mới trong cánh đồng)

（Tiêu đề gốc: Sự trỗi dậy của các giống chất lượng đặc sắc, hệ thống đổi mới trong ngành giống cây trồng được hoàn thiện bền vững Nhìn xem những thay đổi mới trong “giỏ rau” (Trọng điểm kinh tế·Những điều mới mẻ nơi đồng ruộng)）

Sen tươi mềm dẻo, củ cải giòn sướng miệng, bắp cải cuộn non giòn nhiều nước… từng món rau từng món quả làm tăng thêm nhiều hương vị cho cuộc sống tốt đẹp.

Trung Quốc là quốc gia đứng đầu thế giới về sản xuất và tiêu thụ rau, diện tích gieo trồng thường niên vượt quá 300 triệu mẫu. “Giỏ rau” rực rỡ ấy phản ánh những thay đổi mới nào? Phóng viên đã tiến hành phỏng vấn.

Nhu cầu phân hóa đa dạng, xây dựng ma trận rau đặc sắc

Tại khu trồng giống Á Phi Vạn Liên Thanh thuộc châu tự Azia của Trường Châu, tỉnh Giang Tô, từng cây bắp cải xoăn lá xanh đậm phát triển mạnh dưới ánh nắng. “Đây là Á Phi Vạn Liên Thanh lá xoăn.” Người phụ trách cơ sở An Yến Binh cho biết, ngoài Trường Châu, các địa phương như Nội Mông, Hồ Bắc, Vân Nam… đều đã bố trí trồng, có thể đảm bảo cung ứng ổn định quanh năm.

Đi lên xem kỹ, giống bắp cải này không giống các giống phổ biến. Lá có màu xanh đậm, cuộn xoăn, phủ đầy nếp gấp. Loại rau có hình dáng lạ lẫm này không chỉ xuất hiện trên kệ các siêu thị bán lẻ liên chuỗi, mà còn bước vào các cửa hàng thực phẩm như trà uống, lẩu và các cửa hàng kinh doanh khác.

Nhiều năm trước, bắp cải lá xoăn du nhập vào Trung Quốc, nhưng do vị đắng gặp tình trạng “không hợp đất không hợp thủy thổ”. Tổng giám đốc công ty TNHH Nông nghiệp Á Phi (Vũ Hán) ở tỉnh Hồ Bắc, ông/bà Hà Á Phi cho biết, nhóm đã lần lượt thu thập và tạo ra hơn 300 mẫu vật liệu giống (tài nguyên giống), áp dụng các công nghệ lai tạo hiện đại như lai xa và chọn giống bằng sinh học phân tử, nuôi tạo ra giống mới dẫn xuất từ bông cải xanh (bắp cải xanh). So với bắp cải lá xoăn, hàm lượng chất xơ thực phẩm, vitamin C, folate… cao hơn; miệng ăn giòn non, ngọt tươi, có thể đáp ứng nhiều nhu cầu như trần/lẩu, ép lấy nước… Sau khi qua chế biến sâu, còn có thể trở thành bột rau lá xoăn hỗ trợ giảm cân lành mạnh.

“Chúng tôi khảo sát thấy rằng nhiều người tiêu dùng sẵn sàng thử những loại rau có vị đặc biệt, dinh dưỡng hoặc đặc trưng theo vùng.” Hà Á Phi nói, công ty đang phối hợp với Đại học Nông nghiệp Trung Hoa (Trung Nam) để tiến hành nghiên cứu đột phá phát triển đối với cải/cỏ chàm (bồ công anh?) tầm bắc, bông cải xanh (?), và bắp cải lá xoăn cùng với ‘cải/cỏ chàm củ đỏ’… nhằm xây dựng ma trận rau đặc sắc và toàn bộ chuỗi công nghiệp.

“Rau chiếm 41% lượng tiêu thụ thực phẩm, sự trỗi dậy của các loại rau đặc sắc chất lượng cao phản ánh nhu cầu ngày càng được nâng cấp về tiêu dùng rau và nhu cầu chế biến.” Phó nhà khoa học trưởng Hệ thống công nghệ công nghiệp rau quy mô lớn quốc gia, đồng thời là nghiên cứu viên Viện Nghiên cứu Rau và Hoa của Viện Khoa học Nông nghiệp Trung Quốc, Trương Dương Dũng lấy ví dụ: giống dưa chuột lai chức năng mới “Trung Nông Giòn Ngọc 3” do Viện Nghiên cứu Rau và Hoa của Viện Khoa học Nông nghiệp Trung Quốc chọn tạo, giàu axit propan-2-dioxo/propylene diacid? (丙醇二酸), số tiền chuyển nhượng quyền đại lý bán theo giống vượt quá 10 triệu nhân dân tệ; giống cà tím nếp “Vũ Trúc Tơ Cà 881” do Viện Khoa học Nông nghiệp Trùng Khánh chọn tạo, mềm dẻo thơm ngọt, phù hợp nướng, hấp hoặc xào, trong khu vực Tây Nam đã tích lũy quảng bá 45kẫu. “Ở góc độ sản xuất, do rau phát triển theo hướng quy mô hóa và giảm lao động nông thôn, hiện nay nhu cầu trên thị trường đối với các giống có dáng cây lý tưởng, chín đồng đều, thuận lợi thu hoạch cơ giới, chịu vận chuyển và tồn trữ tốt… cũng tăng lên không ngừng.” Trương Dương Dũng nói.

“Giỏ rau” liên tục có thêm hàng mới. Bắp cải Trung Quốc chống bệnh héo vàng (黄萎病), cà tím chịu nhiệt độ thấp và ánh sáng yếu, ớt thuận lợi thu hoạch cơ giới, sen nhiều tinh bột… Trong giai đoạn Kế hoạch 5 năm lần thứ 14, Trung Quốc tăng cường thu thập và lưu trữ nguồn tài nguyên giống (tài nguyên di truyền) của rau; trong cuộc điều tra lần thứ ba về tài nguyên di truyền cây trồng, lượng tài nguyên rau giống mới thu thập đạt 45k lô (bộ mẫu), tạo ra một loạt vật liệu giống rau mới xuất sắc, góp phần mạnh mẽ cho đổi mới chọn giống. Trong 5 năm gần đây, Trung Quốc đã chọn tạo thêm hơn 6.000 giống rau chất lượng cao và kháng nhiều loại bệnh (giống đăng ký hoặc được ủy quyền), bao gồm các giống rau quy mô lớn như dưa chuột, bắp cải, ớt… và các giống rau đặc sắc như mù tạt cải (芥菜), hành lá (葱), sen ngó (莲藕)…

“Bản đồ gen sự sống” giải mã, giúp tìm lại “hương vị trong ký ức”

“Quả cà chua trái cây này trẻ con rất thích ăn.” Ở một cửa hàng thực phẩm tại Thâm Quyến, tỉnh Quảng Đông, bà Lưu chọn một hộp cà chua bi nhiều màu, “cà màu vàng ngọt hơn, màu đỏ thiên về vị chua ngọt, còn màu nâu là ruột cát, chất bùi xốp. Cà chua này không chỉ đẹp về màu sắc mà hương vị cũng rất đậm đà.”

“Trong quá trình chọn giống ưu tiên cho năng suất cao kéo dài, một số vị trí gen quyết định hương vị cà chua bị mất đi, khiến cà chua không còn ‘hương vị trong ký ức’.” Lữ Á Thanh, Tổng giám đốc công ty Công nghệ Nông Mỹ (Thâm Quyến) cho biết, dựa vào Viện Nghiên cứu hệ gen nông nghiệp của Viện Khoa học Nông nghiệp Trung Quốc tại Thâm Quyến, công ty tập trung thực hiện chọn giống hương vị theo hướng thương mại.

“Trên 80% thành viên nhóm là thạc sĩ/tiến sĩ, độ tuổi trung bình không quá 35 tuổi; nhiều người khi còn đang học đã tham gia công việc giải trình tự hệ gen cà chua, nên tích lũy được nhiều kinh nghiệm.” Lữ Á Thanh nói, giải trình tự hệ gen giống như vẽ cho cà chua một cuốn “hướng dẫn sinh mệnh”: thông qua việc giải mã mật mã DNA của nó, làm lộ ra những bí ẩn di truyền quyết định cà chua sinh trưởng, ra quả, kháng bệnh và cả hương vị chua ngọt. Thông qua phối hợp giữa viện và doanh nghiệp, cùng phản hồi cảm quan của người tiêu dùng, nhóm đã dựa trên nghiên cứu tiên phong và kết hợp công nghệ sinh học, tìm được hơn 600 loại chất tạo hương vị ảnh hưởng đến khẩu vị cà chua, xác định thành công 33 vị trí gen then chốt và chọn tạo ra nhiều giống cà chua mới.

Khi tiến bộ công nghệ trong ngành giống cây trồng diễn ra, “bản đồ gen sự sống” của rau được đẩy nhanh quá trình giải mã; các nhà nghiên cứu phát hiện thêm mối liên hệ giữa nhiều tính trạng và gen, từ đó nâng cao đáng kể độ chính xác và hiệu suất trong chọn giống.

“Trong giai đoạn ‘Kế hoạch 5 năm lần thứ 14’, Trung Quốc đã hoàn thành chủ trì việc giải mã hệ gen rau nhiều nhất trên toàn cầu, và nghiên cứu hệ gen rau cùng giải mã tính trạng nằm ở vị trí dẫn đầu quốc tế.” Trương Dương Dũng giới thiệu, nghiên cứu bao gồm các loại rau chính như dưa chuột, cải bắp, bắp cải xoăn, ngó sen, khoai môn… cũng như các loại rau đặc sắc; chiếm khoảng 70% số lượng cây trồng rau được giải trình tự trên thế giới. Nghiên cứu làm rõ quy luật thuần hóa và biến dị của một số tính trạng then chốt, bao gồm hương vị và độ cứng của cà chua; hình thành cụm lá cuộn của cải bắp và bắp cải xoăn; chiều dài dưa chuột và phân hóa giới tính; tổng hợp capsaicin ở ớt…

Để có được rau lý tưởng, ngoài việc chọn giống tốt còn cần trồng tốt. Ở khu thí nghiệm trình diễn chuẩn hóa tại thị trấn Tử Sơn, huyện Ỷ Đô thuộc tỉnh Giang Tây, để chọn ra giống phù hợp với đất đai và khí hậu địa phương, hơn 20 giống cà chua vị đa dạng được đánh giá hệ thống ngay tại cơ sở. “Khi quảng bá giống mới, chúng tôi chia nhỏ các bước kỹ thuật rất chi tiết, đảm bảo cà chua khi ra giống có khẩu vị lý tưởng.” Nhân viên kỹ thuật nông nghiệp của công ty Nông Mỹ Lữ… (黄海) hướng dẫn cho nông hộ kỹ thuật canh tác, “Trước khi trồng cố định cây con cà chua phải ủ che (làm kín nhà ươm) để diệt sạch mầm bệnh và trứng sâu trong đất; chọn phân lót là phân hữu cơ để đảm bảo cân bằng đạm-phốt-kali; đồng thời còn phải bổ sung vi lượng.”

“Trước đây trồng rau quan tâm nhiều đến sản lượng, giờ thì quan tâm xem có ngon không, nên thương nhân phân phối cũng sẵn sàng trả tiền cho hương vị.” Ông/bà Phương Hiểu Vĩ, phụ trách hợp tác xã kinh tế hợp tác thôn Thượng Phương, xã Tiên Hạ ở huyện Ỷ Đô, cho biết, từ đầu năm nay, các vụ cà chua liên tiếp bội thu; lúc bận nhất mỗi ngày cần gần 40 người tham gia thu hoạch.

Phối hợp công phá trong chọn giống, nhiều rau nội địa hơn được đưa đầy vào “giỏ rau”

Ở phía sau bàn ăn, một số thay đổi không nhìn thấy đang âm thầm diễn ra.

Để phá vỡ sự độc quyền của các công ty nước ngoài đối với nguồn tài nguyên đặc thù kháng lạnh, bắp cải đông “Trung Cam 1305” được đẩy nhanh quảng bá, tỷ lệ thay thế tại khu vực sản xuất chính Hồ Bắc (Gia Ngư) đạt 70%; để giải quyết vấn đề mũ nấm dễ xòe, các giống kim châm trắng do tự chủ tạo giống có thị phần gần 30%, tăng khoảng 25 điểm phần trăm so với trước khi công phá; một loạt giống bông cải xanh chín sớm-trung muộn, năng suất cao, thích nghi tốt được cắm rễ tại các khu vực sản xuất chính như Hà Bắc, Chiết Giang, Vân Nam… thay thế diện rộng các giống bông cải xanh nhập khẩu từ Nhật Bản và châu Âu…

Làm sáng “viên chip giống cây trồng của Trung Quốc”, “giỏ rau” được xách vững vàng hơn. Kể từ khi triển khai “Hành động phục hưng ngành giống cây trồng”, Trung Quốc đã gia tăng thúc đẩy các “đợt công phá chọn giống liên hợp cấp quốc gia”, hỗ trợ các tỉnh như Thượng Hải, Chiết Giang đứng ra thành lập nhóm công phá; phối hợp với nhiều đơn vị nghiên cứu trong nước, các trường đại học, doanh nghiệp giống và bộ phận xúc tiến để cùng công phá; chọn tạo một loạt giống mang tính đột phá, thúc đẩy tỷ lệ nội địa hóa giống rau tăng ổn định lên 91%.

Kết nối cơ chế “liên thông sản xuất-học-vấn-ứng dụng”, rau giống chất lượng cao nhanh chóng bước ra khỏi phòng thí nghiệm để vào đồng ruộng. “Chúng tôi xây dựng các quy chuẩn chia sẻ hợp tác về tài nguyên và công nghệ, thành công giải trình tự làm lại cho hơn 10Mẫu rau bina để xây dựng cơ sở dữ liệu gen. Thông qua mô hình ‘Chia sẻ thành quả + Chia phần lợi ích’, đã thúc đẩy nhiều thỏa thuận hợp tác giữa doanh nghiệp với đơn vị nghiên cứu.” Trưởng nhóm công phá chọn tạo giống rau bina lai nội địa, ông/bà Tiền Vĩ giới thiệu: ví dụ, Viện Nghiên cứu Rau và Hoa của Viện Khoa học Nông nghiệp Trung Quốc đã ký thỏa thuận hợp tác quảng bá giống rau bina mới với doanh nghiệp; theo mức đóng góp để phân bổ quyền lợi, đã cho ra mắt thành công dòng giống rau bina “Bó Cỏ” (蔬菠) và các giống mới liên quan. Ngoài ra, thúc đẩy 2 đơn vị tiến hành cấp phép chéo quyền đối với giống, đẩy nhanh việc công phá chọn giống rau bina.

“Trước đây cà rốt nội chủ yếu gieo theo vụ hè-thu; cùng với việc nâng cấp giống và nhà màng/thiết bị, giờ đây có thể trồng quanh năm theo nhiều vụ, điều này khiến việc đo đạc tổng hợp hiệu quả ngoài ruộng trở nên phức tạp.” Trưởng nhóm chọn tạo giống cà rốt lai chất lượng cao nội địa, ông/bà Trang Phi Vân cho biết, nhóm đã phối hợp với doanh nghiệp trồng và các hộ quy mô lớn, tại các địa điểm như Ulanqab ở Nội Mông, Trịnh Châu ở Hà Nam, Huyện Tiêu ở An Huy, Kim Giang ở Phúc Kiến… thiết lập các điểm đánh giá thử nghiệm chính xác cho các tính trạng quan trọng như kháng bệnh đốm đen và chịu rút ngồng chồi trong đông-xuân. Điều này cung cấp dữ liệu kiểu hình ngoài ruộng chính xác cho người làm chọn giống và doanh nghiệp giống, thúc đẩy việc chia sẻ và cùng sử dụng thành quả giữa viện và doanh nghiệp, chuyển đổi nhanh và triển khai hiệu quả.

Cuối tháng 8 năm 2025, nền tảng thông tin tài nguyên giống cây trồng quốc gia bước vào giai đoạn chạy thử nghiệm. “Nền tảng tập trung ra mắt mô-đun dùng chung và khai thác tài nguyên giống cây trồng; tổng hợp thông tin cơ bản như nguồn gốc, đặc điểm tính trạng của hàng chục vạn mẫu tài nguyên giống của 38 loại cây trồng như ngô, đậu nành, rau… và đánh dấu trạng thái có thể dùng chung khai thác, các kênh xin lấy nguồn tài nguyên, đơn vị đang lưu giữ trong vườn ngân hàng gen.” Một lãnh đạo liên quan của Cục Quản lý ngành giống cây trồng thuộc Bộ Nông nghiệp và Nông thôn cho biết, điều này giúp đơn vị chọn giống, doanh nghiệp giống, nhân viên nghiên cứu chọn giống… tra cứu chính xác và lấy đúng tài nguyên giống cần thiết dễ dàng hơn rất nhiều, góp phần phục vụ tốt hơn nghiên cứu nền tảng về khoa học nông nghiệp và công phá đổi mới trong chọn giống.

(Thực tập sinh Chu Đan Dương tham gia phỏng vấn và viết bài)